بیخوابی و ترک اعتیاد ارتباط تنگاتنگی با هم دارند. بیخوابی بعد از ترک اعتیاد از جمله بارزترین و شایعترین عوارض بعد از ترک اعتیاد است. برخی افراد برای درمان بیخوابی بعد از ترک اعتیاد، از الکل یا قرصهای خوابآور استفاده میکنند و در نتیجه بدون اینکه متوجه باشند به این داروها وابسته میشوند و تنها نوع اعتیاد خود را تغییر دادهاند.
حتی اگر کسی قبل از اینکه به اعتیاد گرفتار شود اختلال خواب نداشته باشد، سوءمصرف طولانیمدت مواد میتواند ساختار کلی خواب مغز را تغییر دهد. بیخوابی یکی از مهمترین عوارض و مشکلات بیماران اعتیاد در طول دوره درمان و همینطور بعد از ترک اعتیاد است.
بی خوابی در دوران ترک اعتیاد
بسیاری از افرادی که در مسیر بهبودی و ترک اعتیاد قدم میگذارند، با مشکل بیخوابی روبرو میشوند. این وضعیت که به نام اینسومنیا شناخته میشود، میتواند به دلایل مختلفی اتفاق بیفتد و یکی از شایعترین و آزاردهندهترین عوارض ترک اعتیاد به شمار میرود. بیخوابی بعد از ترک اعتیاد بهقدری شایع است که تقریباً تمام کسانی که مواد مخدر، الکل یا حتی داروهای اعتیادآور را ترک میکنند، آن را تجربه میکنند.
چرا بی خوابی در زمان ترک اعتیاد اتفاق میافتد؟
بیخوابی در این دوران دلایل مختلفی دارد که هم به فیزیک بدن مربوط میشود و هم به مسائل روانی. در طول دوره اعتیاد، سیستم عصبی و تعادل شیمیایی مغز بهشدت تحتتأثیر قرار میگیرد. مواد مخدر با تغییر در عملکرد انتقالدهندههای عصبی مانند دوپامین، سروتونین و نوراپینفرین، بدن را به وابستگی وادار میکنند.
هنگامی که مصرف ماده مخدر قطع میشود، بدن برای بازگشت به حالت عادی دچار شوک میشود و این عدم تعادل شیمیایی میتواند منجر به بیخوابی شدید شود. علاوه بر این، در دوران ترک، بدن به دلیل سندرم محرومیت (withdrawal syndrome) درگیر علائم فیزیکی مانند درد، لرزش، تعریق و اضطراب میشود که همه این موارد خواب راحت را مختل میکنند.
از سوی دیگر، عوامل روانی نیز نقش پررنگی دارند. فرد ممکن است به دلیل استرس، اضطراب، افسردگی یا حتی ترس از بازگشت به اعتیاد، نتواند به آرامش برسد و به خواب برود. در ادامه، به هر یک از این عوامل مؤثر در بروز بیخوابی پس از ترک اعتیاد، بیشتر میپردازیم:
بیثباتی شیمیایی مغز مهمترین دلیل بیخوابی بعد از ترک اعتیاد
یکی از مهمترین دلایل بیخوابی بعد از ترک اعتیاد، بههمخوردن تعادل شیمیایی مغز است. مواد مخدر به طور مستقیم بر روی انتقالدهندههای عصبی (نوروترانسمیترها) اثر میگذارند. برای مثال:
- دوپامین (Dopamine): این ماده شیمیایی بهعنوان “هورمون پاداش” شناخته میشود و با احساس لذت و انگیزه مرتبط است. مصرف مواد مخدر باعث آزادشدن غیرطبیعی دوپامین میشود. با قطع مصرف، سطح دوپامین بهشدت افت میکند و این کاهش ناگهانی میتواند منجر به افسردگی و اختلالات خواب شود.
- سروتونین (Serotonin): این انتقالدهنده عصبی در تنظیم خلقوخو، خواب و اشتها نقش دارد. مواد مخدر میتوانند عملکرد سروتونین را مختل کنند که این امر به بیخوابی و نوسانات خلقی منجر میشود.
- نوراپینفرین (Norepinephrine): این ماده در واکنشهای جنگ یا گریز (fight-or-flight) نقش دارد و با بیداری و هوشیاری مرتبط است. مصرف برخی مواد، سطح نوراپینفرین را تغییر میدهد و با قطع مصرف، سیستم عصبی خودکار دچار بینظمی میشود که نتیجه آن اختلال در چرخه خواب و بیداری است.
✔️ علائم فیزیکی سندرم محرومیت از دیگر دلایل اختلال خواب در زمان ترک اعتیاد
بدن پس از ترک اعتیاد وارد مرحلهای به نام سندرم محرومیت (Withdrawal Syndrome) میشود که با علائم فیزیکی دردناکی همراه است. این علائم بهقدری آزاردهنده هستند که امکان استراحت و خواب راحت را از فرد میگیرند. از جمله این علائم میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- دردهای عضلانی و استخوانی: دردهای شدید در بدن که بهخصوص در شبها تشدید میشوند.
- تعریق شدید و لرزش بدن: این علائم باعث ناراحتی و بیقراری شده و فرد نمیتواند به آرامش برسد.
- تهوع و استفراغ: این علائم گوارشی نیز خواب را مختل میکنند.
- افزایش ضربان قلب و فشارخون: این علائم باعث اضطراب و هوشیاری بیش از حد بدن میشوند.
✔️ عوامل روانی و هیجانی از دلایل اختلال خواب در زمان ترک اعتیاد
خواب فرایندی پیچیده است که به آرامش فکری و روانی نیاز دارد. در دوران ترک اعتیاد، فرد با چالشهای روانی متعددی روبرو میشود که به طور مستقیم بر روی خواب او تأثیر میگذارد:
- اضطراب و استرس: ترس از آینده، نگرانی در مورد ترک و تغییرات زندگی، و همچنین استرسهای ناشی از وضعیت فعلی، باعث میشوند که ذهن آرام نگیرد.
- افسردگی: کاهش سطح دوپامین و سروتونین، فرد را مستعد افسردگی میکند که یکی از عوارض اصلی آن، بیخوابی یا پرخوابی است.
- وسوسه و میل شدید به مصرف دوباره: فکر مداوم در مورد مصرف مواد و مقاومت در برابر این وسوسه، ذهن را درگیر کرده و مانع از به خوابرفتن میشود.
- احساس گناه و شرم: بسیاری از افراد در این دوران با احساسات منفی مانند گناه و شرم در مورد رفتارهای گذشته خود دستوپنجه نرم میکنند که این عوامل نیز به بیخوابی دامن میزنند.
بیخوابی در دوران سمزدایی ترک اعتیاد
مرحله سمزدایی (detoxification) از حساسترین مراحل ترک اعتیاد است. در این دوره، بدن بهصورت فیزیکی از مواد مخدر پاک میشود. بیخوابی در این مرحله بسیار شایع و شدید است. این وضعیت میتواند تا هفتهها یا حتی ماهها پس از ترک ادامه پیدا کند.
در برخی موارد، پزشکان برای کمک به بهبود خواب در این دوره، داروهای خوابآور یا آرامبخش تجویز میکنند، اما این داروها باید تحت نظارت دقیق پزشک و برای مدت محدود استفاده شوند، زیرا خطر وابستگی به آنها وجود دارد.
درمان بیخوابی در دوران ترک اعتیاد نیازمند یک رویکرد جامع و چندوجهی است که هم شامل راهکارهای دارویی و هم غیردارویی میشود. درمانهای شناختی – رفتاری، تکنیکهای آرامسازی، ورزش منظم، و ایجاد یک روال خواب مناسب از جمله راهکارهایی هستند که میتوانند به فرد در بهبود کیفیت خواب کمک کنند.
بیخوابی بعد از ترک اعتیاد چند روز طول می کشد؟
مدت اختلالات خواب در دوران ترک اعتیاد به عوامل مختلفی مانند ماده مصرفی، دوز مصرف شده، مدتزمان آن و حتی شرایط جسمی بیمار بستگی دارد و میتواند چند روز تا چند سال متغیر باشد.
اختلالات خواب بعد از دوره درمانی اگر زیر نظر دکتر فوق تخصص ترک اعتیاد درمان شود میتواند به طور قابلتوجهی مدت درمان را کاهش دهد. خوشبختانه وقتی کیفیت خواب بیمار به طور پیوسته بهتر شود، میتوان این بهبود را نشانه سمزدایی کامل تلقی کرد.
اما اگر این بیماری درمان نشود و یا به آن بیتوجهی شود میتواند عواقب جبرانناپذیری را برای فرد بیمار ایجاد کند چه شخصی که در مراحل درمان اعتیاد باشد و چه شخصی که اصلاً اعتیاد نداشته باشد.
📌 بیشتر بخوانید: روش های نوین و قطعی ترک الکل
اختلالات مغزی،بی خوابی و ترک اعتیاد
بسیاری از مواد مخدر مانند کوکائین، اکستازی، مشتقات تریاک و آمفتامینها تولید دوپامین را در مغز مختل میکنند. مغز در دوران اعتیاد به میزان جدیدی از دوپامین بهعنوان میزان “نرمال” عادت میکند و برای مدیریت درد و حفظ تعادل روانی به مواد مخدر وابسته میشود. مغز در چند هفته نخست درمان اعتیاد بهتدریج به وضعیت عادی تولید دوپامین برمیگردد و پایدار میشود. اما تحمل درد جسمی و احساسات و هیجانات ناخوشایندی مانند استرس و اضطراب در این مدت بسیار سختتر میشود. در نتیجه فرد عموماً دچار مشکلات بیخوابی بعد از ترک اعتیاد میشود.
البته این علائم فقط جسمی نیست. افرادی که قبل از خواب عادت به نوشیدن مشروب یا کشیدن ماریجوانا داشتهاند، ذهنشان را بهگونهای آموزش دادهاند که این فعالیتها را بهعنوان پیشدرآمد خواب بشناسد. در نتیجه وقتی مصرف این مواد قطع میشود، مغز حیران میماند که چه زمانی وقت خواب است.
کیفیت خواب بیمار به دلیل بیخوابی ناشی از سمزدایی مختل میشود. کمخوابی و بیخوابی مقاومت در برابر درد را کمتر میکند و باعث تحریکپذیری بیمار و پرخاشگری او به اطرافیان میشود.
بیخوابی یکی از اصلیترین عاملهای عود اعتیاد است و احتمال برگشت به اعتیاد برای بیماران دچار اختلالات خواب دوبرابر بقیه است. به همین دلیل درمجهزترین مرکز ترک اعتیاد تهران یعنی کلینیک ترک اعتیاد پیام تندرستی برای بیماران اعتیاد خدمات درمان اختلالات خواب بهعنوان بخشی از سیر درمان بیمار در نظر گرفته شده است. پژوهشها نشان میدهد که درمان بیخوابی هم کیفیت خواب و هم علائم افسردگی در بیماران مبتلا به اعتیاد را بهبود میبخشد.
درمان بیخوابی هنگام ترک اعتیاد
خوب خوابیدن یکی از بهترین روشها برای تسکین علائم ناراحتکننده خماری و تضمین موفقیت درمان اعتیاد است. رعایت توصیههای زیر به بهبود کیفیت درمان بیخوابی بعد از ترک اعتیاد کمک میکند.
برای درمان بیخوابی ترک اعتیاد از دیگران کمک بگیرید
درمان اعتیاد کاری نیست که انجام آن بهتنهایی راحت باشد. مشکلاتتان را صادقانه با دیگران در میان بگذارید و از آنها بخواهید که در این دوران سخت کمکتان کنند. عزیزانتان برایتان اهمیت قائلاند، از شما مراقبت میکنند و میخواهند که موفقیتتان را ببینند؛ بهاحتمال زیاد آنها خوشحال میشوند که به شما کمک کنند.
رفتاردرمانی شناختی را برای درمان بیخوابی ترک اعتیاد امتحان کنید
شانس موفقیت درمان اعتیاد با بهرهگیری از کمکها و راهنماییهای پزشکان و مشاوران متخصص ترک اعتیاد افزایش مییابد. رفتاردرمانی شناختی (CBT) یکی از بهترین روشها برای کمک به درمان اعتیاد است. این تکنیک رواندرمانی در ۶ تا ۱۲ جلسه انجام میشود. روانشناس به بیمار کمک میکند تا افکار منفی و الگوهای رفتاری مشکلساز خود را که زمینهساز اعتیاد شده است، شناسایی کند. رفتاردرمانی شناختی برای درمان طیف وسیعی از مشکلات از اعتیاد گرفته تا اختلالات خلقی و بیخوابی مؤثر است.
درمان بیخوابی ترک اعتیاد با رعایت بهداشت خواب و داشتن برنامه خواب منظم
برنامه خواب منظمی برای خودتان تعریف کنید و هر روز، حتی آخر هفتهها از آن پیروی کنید. باید ذهنتان را بهگونهای آموزش بدهید که هر روز رأس ساعت مشخصی به طور طبیعی خسته شود و بیدار شود. رعایت این برنامه پیگیری دیگر بخشهای طرح درمان را آسانتر میکند.
متعهدشدن به یک برنامهریزی ساختاریافته با رفتن به رختخواب و بیدارشدن در ساعت مشخص هر روز میتواند تأثیر عمیقی بر خواب فرد بگذارد. داشتن یک برنامه خواب منظم برای تنظیم ساعت داخلی بدن شما که به آن ریتم شبانهروزی نیز میگویند، بسیار مهم است. هرچه خواب شما ثابتتر باشد، کیفیت خواب بهتری خواهید داشت.
در طول روز سعی کنید که حتیالامکان چرت نزنید، اگر هم باید چرت بزنید، بیشتر از سی دقیقه نخوابید و چرت روزانهتان را قبل از بعدازظهر بزنید؛ در غیر این صورت شب سختتر به خواب میروید.
بهداشت خواب، رفتارها و افکاری را توصیف میکند که فرد هنگام خوابیدن درگیر آنها میشود. برای مثال جهت رعایت بهداشت خواب مناسب لازم است که برنامه خوب منظمی داشته باشید، اتاقخوابتان را خنک و تاریک نگه دارید، بلافاصله قبل از خواب ورزش نکنید و چیزی نخورید، در ساعات پایانی روز نوشیدنیهای الکلی و کافئیندار ننوشید و وسایل الکترونیک را قبل از خوابیدن خاموش کنید.
برای درمان بیخوابی ترک اعتیاد به تغذیه و ورزش اهمیت بدهید
ورزش روش فوقالعادهای برای تخلیه انرژی اضافی و خسته کردن بدن است تا برای خواب شبانه آماده شود. البته مراقب باشید که ورزش را بلافاصله قبل از خواب انجام ندهید، در غیر این صورت وقتی که باید بخوابید، سرشار از انرژی میشوید.
مراقب آنچه میخورید یا مینوشید باشید، مطالعات نشان میدهد که از نیکوتین و کافئین که محرک هستند، حداقل چهارتا شش ساعت قبل از خواب اجتناب کنید، زیرا خوابیدن یا ماندن در خواب را دشوارتر میکنند. هنگام غذاخوردن مراقب باشید، زیرا اگر با معده خالی به رختخواب میروید ممکن است گرسنه شوید که باعث اختلال در خوابرفتن یا خواب ماندن شما میشود.
قبل از خواب غذای سنگین نخورید و بهطورکلی سعی کنید برنامه غذایی سالمی داشته باشید و همچنین به دو نکته اصلی یعنی تغذیه و ورزش توجه داشته باشید. غذاهای سالم خلقوخو را بهبود میدهد و کیفیت خواب را بهتر میکند. مصرف کافئین را کاهش دهید و تشنگیتان را با آب برطرف کنید.
از مصرف خودسرانه داروهای خوابآور پرهیز کنید
هرچند داروهای خوابآور کیفیت خواب را بهبود میدهند، اما این داروها قدرت اعتیادآوری بسیار بالایی دارند و خطر اعتیاد پیداکردن به این داروها درصورتیکه بیمار سابقه اعتیاد به مواد دیگری را داشته باشد، بیشتر میشود.
بهترین کار برای بیمارانی که در حال ترک اعتیاد هستند، این است که از مصرف داروهای خوابآور بدون نسخه پرهیز کنند. بهجای دارو میتوانید مصرف خوابآورهای طبیعی را که ذهن و بدنتان را بدون ایجاد خطر اعتیاد آرام میکنند، به عادتهای جدید خوابتان اضافه کنید و بهداشت خوابتان را ارتقا دهید. مثلاً میتوانید یک فنجان دمنوش بابونه قبل از خواب بنوشید.
استفاده از روش درمانی بیوفیدبک برای بهبود خواب در زمان ترک اعتیاد
روش درمانی بیوفیدبک بهعنوان یک تکنیک غیردارویی و مکمل، میتواند در بهبود کیفیت خواب افراد در دوره ترک اعتیاد مؤثر باشد. در این روش، فرد با دریافت بازخورد لحظهای از عملکرد فیزیولوژیکی بدن مانند ضربان قلب و تنفس، میآموزد چگونه با کنترل این پاسخها، استرس و اضطراب خود را کاهش دهد و سیستم عصبی خودکار را به تعادل برساند. این فرایند بهویژه در زمان ترک اعتیاد که مشکلات خواب رایج و چالشبرانگیز هستند، میتواند به تسهیل روند بهبودی و کاهش احتمال عود کمک کند.
بیوفیدبک با آموزش تکنیکهای آرامشبخش و افزایش فعالیت سیستم پاراسمپاتیک، باعث بهبود کیفیت خواب و کاهش تنشهای جسمی و روانی میشود. ازآنجاییکه این روش بدون عوارض دارویی است، بهعنوان یک درمان مکمل مؤثر در کنار روشهای دارویی و رواندرمانی ترک اعتیاد توصیه میشود.
بیشتر بخوانید: روش های نوین و قطعی زیر نظر پزشک برای ترک داروی آرامش بخش
داشتن بیخوابی طولانیمدت چه عوارضی دارد؟
گذراندن دورههای طولانی بدون خواب کافی میتواند بر سلامت کلی جسمی و روانی فرد تأثیر منفی بگذارد. بر اساس مطالعهای که توسط مؤسسه ملی بهداشت انجام شده است، علائم بیخوابی که بیش از یک ماه ادامه دارد با اختلال در روز، پریشانی روانی، افزایش غیبت از کار، عملکرد ضعیف بینفردی، افزایش خطر اختلالات روانپزشکی و افزایش خطر عود مرتبط است.
بنابراین، درمان بیخوابی با اجرای عادات خواب سالم، همراه با مشورت در مورد علائم خود با یک متخصص پزشکی، میتواند پشتیبانی لازم برای رسیدن به خواب بهتر را در اختیار شما قرار دهد که همه اینها به شما کمک میکند.
جمع بندی
در این مقاله، به یکی از چالشهای رایج و مهم دوران بهبودی اعتیاد، یعنی اختلالات خواب و بیخوابی پس از ترک مواد مخدر، پرداختهایم. ما دلایل بروز بیخوابی در طول دوره ترک، مدتزمان احتمالی ماندگاری آن، و همچنین روشهای مؤثر و ایمن برای مدیریت این مشکل را تشریح کردهایم.
این روشها شامل اهمیت کمکگرفتن از متخصصان، نقش درمان شناختی رفتاری (CBT)، رعایت نظم در برنامه خواب و بهبود بهداشت خواب میشود. کلینیک ترک اعتیاد پیام تندرستی آماده ارائه حمایتهای تخصصی برای مدیریت این چالشها و دستیابی به بهبودی پایدار است.
سوالات متداول
- چرا افراد پس از ترک اعتیاد دچار بیخوابی میشوند؟
بیخوابی اغلب ناشی از تغییرات شیمیایی مغز و سازگاری بدن با عدم مصرف مواد مخدر است. - بیخوابی پس از ترک اعتیاد معمولاً چه مدت زمانی طول میکشد؟
مدت زمان آن در افراد مختلف متفاوت است، اما میتواند از چند هفته تا چند ماه به طول انجامد. - چه روشهای مؤثری برای مدیریت بیخوابی پس از بهبودی اعتیاد وجود دارد؟
رعایت بهداشت خواب، داشتن برنامه خواب منظم، مدیریت استرس و اضطراب، و در صورت نیاز، کمک گرفتن از درمانهای تخصصی مانند CBT مؤثر هستند.
