ازآنجاییکه میزان شیوع مصرف مخدرها ظرف چند دهه گذشته بسیار افزایشیافته است، اوردوز این مواد نیز افزایش قابلملاحظهای داشته است. اوردوز مسکنهای تجویزی و هروئین از اوردوز مواد و داروهای دیگر شایعتر است. تعریفهای زیادی درباره نالوکسان (نارکان) بهعنوان پادزهر اوردوز مخدرها شنیدهایم، اما نالوکسان چیست؟ دقیقاً چه نوع دارویی است و مصرف آن چه اثراتی بر بدن دارد؟
متخصصین در واکنش به این مشکل روبهرشد، نالوکسان را با هدف نجات جان بیمارانی که اوردوز میکنند، ابداع کردند. این دارو در ابتدا توسط پزشک اورژانس یا برای بیماران بستری در بیمارستان تجویز میشد، اما سازمان غذا و دارو آمریکا در نوامبر ۲۰۱۵، استفاده از اسپری استنشاقی این دارو را تأیید کرد و بهاینترتیب دسترسی عموم مردم به این دارو آسانتر شد.
نالوکسان چیست؟
نالوکسان (Naloxone) با نام تجاری نارکان نیز تولید میشود یک داروی نجاتبخش است که در شرایط اورژانسی برای درمان مسمومیت یا اُوردوز ناشی از مصرف مواد مخدر اُپیوئیدی (مانند هروئین، مورفین، متادون یا فنتانیل) به کار میرود.
این دارو با اتصال رقابتی به گیرندههای اپیوئیدی (گیرندههای خاصی در مغز که مواد مخدر به آنها متصل میشوند) جلوی اثر این مواد را میگیرد و در نتیجه تنفس بیمار به حالت طبیعی بازمیگردد. به بیان ساده، نالوکسان مثل یک کلید اضطراری است که اثر مواد مخدر را مسدود میکند و اجازه میدهد فرد دوباره نفس بکشد.
اگر فردی که نالوکسان دریافت میکند هیچ ماده مخدر اپیوئیدی در بدن نداشته باشد، این دارو تقریباً هیچ اثر قابلتوجهی روی بدن او نمیگذارد. به همین دلیل است که پزشکان میتوانند بدون نگرانی از عوارض جدی، در موارد مشکوک به اُوردوز، نالوکسان را تجویز کنند.
اشکال دارویی نالوکسان
نالوکسان در چند شکل دارویی مختلف وجود دارد که بسته به شرایط اورژانسی، محل استفاده (بیمارستان یا خارج از آن) و میزان تخصص فرد استفادهکننده انتخاب میشود. رایجترین شکلهای دارویی بهصورت زیر است:
- شکل تزریقی (آمپول یا ویال)
این نوع نالوکسان بهصورت تزریق داخل وریدی (IV)، تزریق عضلانی (IM) یا تزریق زیرجلدی (SubQ) استفاده میشود. در محیطهای درمانی یا اورژانسهای بیمارستان استفاده میشود و شروع اثر آن بسیار سریع است، بهخصوص اگر داخل ورید تزریق شود.
مزیت مهم آن امکان تیتراسیون (تنظیم تدریجی مقدار دارو بر اساس نیاز بیمار) است؛ یعنی پزشک میتواند مقدار دارو را مرحلهبهمرحله افزایش دهد تا به بهترین نتیجه برسد، بدون اینکه عوارض ترک ناگهانی شدید ایجاد شود. - اسپری بینی (Intranasal, IN)
اسپری بینی نالوکسان بهصورت دوزهای آماده مصرف (معمولاً ۴ یا ۸ میلیگرم) تولید میشود. طراحی آن بهگونهای است که افراد غیرحرفهای مثل اعضای خانواده یا اطرافیان مصرفکننده هم بتوانند در شرایط اضطراری از آن استفاده کنند.
روش مصرف ساده است: یک پاف داخل سوراخ بینی زده میشود و اگر طی ۲ تا ۳ دقیقه فرد بهبود پیدا نکرد، میتوان همان مقدار را در سوراخ بینی دیگر تکرار کرد.
این شکل دارویی بهویژه در کشورهای پیشرفته برای توزیع عمومی در اختیار خانوادهها و حتی مدارس و مکانهای عمومی قرار میگیرد، چون استفاده از آن آسان و بیخطر است.
داروی نالوکسان چه اثری بر بدن میگذارد؟
اوردوز، سرعت تنفس را تا حد خطرناکی کاهش میدهد یا حتی تنفس بیمار را متوقف میکند، در نتیجه بیمار بیهوش میشود و نمیتواند بیدار شود. نالوکسان دارویی تجویزی است که فرآیند اوردوز را به دلیل جلوگیری از اثرگذاری مواد مخدر بر گیرندههای مغز معکوس میکند. بعد از تزریق نالوکسان انتظار میرود که بیمار ظرف ۲ تا ۳ دقیقه به هوش بیاید.
البته نالوکسان اوردوز را درمان نمیکند. اثر این دارو فقط ۳۰ تا ۹۰ دقیقه طول میکشد، بنابراین اقدامات درمانی باید بهسرعت انجام شود تا وقتی اثر آن از بین میرود، بیمار دوباره بیهوش نشود یا تنفسش مختل نشود.
سازوکار تأثیرگذاری نالوکسان
نالوکسان اثر مواد مخدر زیر را موقتاً مسدود میکند:
- هروئین
- مورفین
- اکسیکدون
- متادون
- فنتانیل
- هیدروکودون
- کدئین
- هیدرومورفون
- کارفنتانیل
- بوپرنورفین (ب ۲)
چنانچه فردی هر کدام از مواد فوق را مصرف کند و سپس به او داروی نالوکسان تزریق شود، این دارو به ماده مخدر اجازه نمیدهد که بر مغز اثر بگذارد. وقتی بیمار این دارو را بهصورت خوراکی یا تزریقی دریافت میکند، تنفسش به حالت عادی برمیگردد و هوشیار میشود؛ بنابراین دارو فرصت کوتاهی را برای نجات جان بیمار در اختیار کادر پزشکی در شرایط اورژانسی قرار میدهد.
دیگر کاربردهای نالوکسان
نالوکسان علاوه بر مواردی که پیشتر گفته شد (مانند درمان اُوردوز و مهار اثرات اُپیوئید پس از جراحی)، در برخی شرایط دیگر هم کاربرد دارد:
- تشخیص و درمان مسمومیت با مواد مخدر
نالوکسان یکی از ابزارهای کلیدی برای تشخیص افتراقی کما (بیهوشی عمیق) است. اگر بیماری با علائمی مثل کاهش هوشیاری یا کما به اورژانس آورده شود و احتمال داده شود که دلیل آن مصرف مواد مخدر اُپیوئیدی است، تزریق نالوکسان میتواند هم به تشخیص کمک کند و هم به درمان. به این صورت که اگر بعد از مصرف دارو، سطح هوشیاری و تنفس فرد بهتر شد، مشخص میشود علت کما اُپیوئیدها بوده است. - درمان مهار تنفسی بعد از جراحی
در بعضی جراحیها به بیمار داروهای اُپیوئیدی برای کنترل درد داده میشود. این داروها ممکن است باعث مهار یا تضعیف تنفس شوند. در چنین شرایطی، نالوکسان با وارونه کردن اثر دارو کمک میکند تا تنفس بیمار به حالت طبیعی برگردد.
این استفاده معمولاً در اتاق ریکاوری یا بخش مراقبتهای ویژه انجام میشود و بیمار تحت پایش مداوم قرار دارد. - خارش ناشی از انسداد صفراوی
بیماران مبتلا به بیماریهای کبدی یا انسداد مجاری صفراوی گاهی دچار خارش شدید و مقاوم به درمان میشوند. برخی تحقیقات نشان دادهاند که نالوکسان میتواند با مسدودکردن اثرات اُپیوئیدهای طبیعی بدن (اندورفینها) تا حدی خارش را کاهش دهد.
این کاربرد هنوز رایج نیست، اما در بعضی موارد سختدرمان مورداستفاده قرار میگیرد. - سمزدایی سریع و فوقسریع در ترک اعتیاد (Rapid & Ultra-Rapid Detox)
در روشهای سمزدایی سریع یا فوقسریع، نالوکسان (داروهای مشابه آن) برای خارجکردن سریع اُپیوئید از گیرندههای مغزی استفاده میشود. در این روش، بیمار معمولاً تحت بیهوشی عمومی یا آرامبخشی عمیق قرار میگیرد تا علائم شدید ترک را احساس نکند.
البته هنوز بحثهای زیادی دربارهٔ ایمنی و اثربخشی این روشها وجود دارد و بسیاری از کارشناسان معتقدند که باید بااحتیاط به آن نگاه کرد و تحقیقات بیشتری برای اثبات مزایا و کاهش خطرات این نوع سمزدایی لازم است.
تداخلهای دارویی نالوکسان چیست؟
نالوکسان همانطور که یک داروی نجاتبخش در اُوردوز اُپیوئیدهاست، میتواند با برخی داروها هم تداخل داشته باشد. دانستن این تداخلها کمک میکند که در شرایط خاص، مصرف نالوکسان ایمنتر و آگاهانهتر باشد. در ادامه مهمترین موارد را به زبان ساده توضیح میدهم:
- تداخل با اُپیوئیدها
اصلیترین و شناختهشدهترین تداخل نالوکسان مربوط به داروها یا مواد اُپیوئیدی (مثل مورفین، متادون، هروئین و فنتانیل) است. نالوکسان اثر آنها را سریع خنثی میکند، اما در افرادی که مدت طولانی از این مواد استفاده کردهاند، میتواند باعث سندروم ترک حاد شود؛ یعنی بدن ناگهان با نبود ماده روبهرو میشود و علائمی مثل بیقراری، تعریق، درد عضلانی و تهوع ظاهر میشود. - تداخل با داروهای ضدافسردگی
برخی داروهای ضدافسردگی، بهویژه آنهایی که روی انتقالدهندههای عصبی سروتونین و نورآدرنالین اثر دارند، ممکن است در ترکیب با نالوکسان باعث تغییر در پاسخ بدن شوند. در این شرایط احتمال بروز علائمی مثل اضطراب، بیقراری یا تشنج بیشتر میشود. پزشک در این موارد باید بااحتیاط تصمیم بگیرد و وضعیت بیمار را دقیق کنترل کند. - تداخل با داروهای کاهنده فشارخون
نالوکسان میتواند اثر بعضی داروهای پایینآورندهٔ فشارخون را تشدید کند و باعث افت فشارخون ناگهانی شود. این موضوع در شرایطی که بیمار همزمان داروهای قلبی – عروقی مصرف میکند، اهمیت بیشتری دارد و نیازمند پایش دقیق فشارخون بعد از تجویز نالوکسان است. - تداخل با داروهای مسکن و آرامبخش (غیراُپیوئیدی)
نالوکسان روی داروهای خوابآور و آرامبخش غیر اُپیوئیدی (مثل بنزودیازپینها یا الکل) تأثیری ندارد؛ بنابراین اگر اُوردوز مربوط به این داروها باشد، نالوکسان کمکی نمیکند و باید از روشهای حمایتی (مثل کمک به تنفس یا تجویز داروی اختصاصی برای مسمومیت) استفاده شود. درعینحال، مصرف همزمان نالوکسان و این داروها ممکن است باعث پاسخهای غیرقابلپیشبینی در سیستم عصبی شود. - تداخل با برخی داروهای قلبی – عروقی
گزارشهایی وجود دارد که نالوکسان در بعضی بیماران باعث تغییرات ضربان قلب (مانند تپش سریع یا بینظمی ضربان) شده است. اگر فرد داروهای قلبی مصرف میکند، این خطر بیشتر میشود و باید بیمار در محیط درمانی تحت مانیتورینگ قرار گیرد.
مصرف نالوکسان در بارداری و دوران شیردهی
مصرف نالوکسان در دوران بارداری و شیردهی نیازمند دقت و تصمیمگیری آگاهانه است، زیرا این دارو میتواند روی مادر و نوزاد اثر بگذارد. بااینحال در شرایط اورژانسی که جان مادر در خطر است، استفاده از آن ضروری و توجیهپذیر است.
مصرف نالوکسان در بارداری
نالوکسان دارویی است که میتواند از جفت عبور کند و به بدن جنین برسد. اگر مادر یا جنین به مواد مخدر اُپیوئیدی (مثل متادون یا هروئین) وابسته باشند، این موضوع ممکن است باعث بروز علائم ترک ناگهانی در آنها شود؛ علائمی مثل بیقراری، تند شدن ضربان قلب یا مشکلات تنفسی.
بااینحال، وقتی مادر دچار اُوردوز شدید و تهدیدکننده حیات میشود، تزریق نالوکسان ضروری است. چراکه در این شرایط، نجات جان مادر اولویت اصلی است و بهترین شانس برای حفظ سلامت جنین نیز محسوب میشود.
مصرف نالوکسان در دوران شیردهی
مقدار کمی از نالوکسان ممکن است وارد شیر مادر شود، اما این میزان بسیار ناچیز است و از طرف دیگر بدن نوزاد هم نمیتواند دارو را از راه خوراکی بهخوبی جذب کند. به همین دلیل، انتظار نمیرود که نالوکسان اثر قابلتوجهی روی نوزاد داشته باشد.
بااینحال، اگر مادر به دلیل اُوردوز مجبور به مصرف نالوکسان شود، بهتر است برای اطمینان بیشتر، شیردهی برای مدتی کوتاه متوقف شود تا زمانی که اثر مواد مخدر از بدن مادر پاک شود. پس از آن، مادر میتواند بدون نگرانی دوباره شیردهی را ادامه دهد.
عوارض جانبی مصرف نالوکسان
خطرناکترین عارضه مصرف نالوکسان این است که بیمار مبتلا به اختلال سوءمصرف مواد مخدر مستقیماً در مرحله خماری حاد قرار میگیرد و ناگهان دچار علائم آزاردهنده ناشی از قطع مصرف میشود. علائم ترک ممکن است شامل سردرد، تغییر فشارخون، ضربان قلب سریع، تعریق، حالت تهوع، استفراغ، لرزش، بیقراری یا تحریکپذیری و بدندرد باشد. البته این عوارض آزاردهنده بعد از مصرف نالوکسون زندگی فرد را به خطر نمیاندازد.
برخی بیمارانی که در اثر تزریق نالوکسان به هوش میآیند و پرخاشگر یا خشن میشوند، نمیدانند که چه اتفاقی برایشان رخ داده است یا کجا هستند. البته این وضعیت بهندرت پیش میآید، اما بهتر است از آن آگاهی داشته باشید.
از دیگر عوارض جانبی مصرف نالوکسان میتوان به واکنشهای آلرژیک مختلفی اشاره کرد که نیاز به درمانهای خاص دارند. اکثر عوارض جانبی مصرف آن همان علائم ناشی از قطع مصرف مواد مخدر است. در دوره درمان با نالوکسون، نوشیدن الکل میتواند عوارض جانبی نالوکسان را افزایش دهد.
فردی که پس از مصرف نالوکسون تحت درمان قرار نمیگیرد، نیاز شدید به مصرف مواد را بیشتر احساس میکند، بهخصوص اگر به مواد مخدر اعتیاد داشته باشد. نالوکسان تقریباً یک ساعت یا کمی بیشتر در بدن باقی میماند؛ حال آن که بعضی مواد مخدر بیش از ۱۲ ساعت در بدن باقی میمانند، با این توصیف اثر نالوکسون زودتر از اثر مواد مخدر از بین میرود.
⚠️ مصرف مواد مخدر بعد از مصرف نالوکسان، خطر اوردوز دوم را بهشدت افزایش میدهد.
ترک اعتیاد با نالوکسان ممکن است؟
نالوکسان صرفاً باید برای نجاتدادن جان بیمار پس از اوردوز مصرف شود و برای درمان اعتیاد به مواد مخدر مناسب نیست. درمان اعتیاد به برنامه جامعی شامل درمانهای خاص، مشاوره و حمایت روانی نیاز دارد، بهخصوص اگر بیمار به هروئین اعتیاد داشته باشد.
مصرف داروی نالوکسان برای افراد زیر مفید است:
- افرادی که مدتها است مقادیر زیادی از مواد مخدر مصرف میکنند.
- اشخاصی که مواد مخدر را به طور مرتب برای مدیریت درد مزمن مصرف میکنند.
- اشخاصی که سمزدایی مواد مخدر از بدن را بهتازگی به پایان رساندهاند یا در حال انجام سمزدایی هستند.
- افرادی که سابقه اوردوز مواد مخدر داشتهاند.
همانطور که گفته شد مصرف نالوکسان تنها برای درمان اوردوز در بیماران اعتیاد مناسب است و استفاده از آن به جهت ترک اعتیاد مواد اعتیادآور مناسب نیست و عوارض گوناگونی برای بیمار به همراه دارد؛ بنابراین به شما پیشنهاد میکنیم، برای ترک و درمان اعتیاد به مرکز ترک اعتیاد پیام تندرستی بهعنوان بهترین کلینیک ترک اعتیاد تهران مراجعه کنید تا تمامی مراحل درمان اعتیاد زیر نظر متخصصین باتجربه انجام بگیرد. درمان اعتیاد در مرکز ترک اعتیاد شبانهروزی پیام تندرستی با بهروزترین متدهای درمانی، تحتنظر مجربترین روانپزشکان و روانشناسان انجام میگیرد.
📌 منبع: Naloxone
سؤالات متداول
- نالوکسان چیست و کاربرد اصلی آن کدام است؟
نالوکسان دارویی است که بهعنوان پادزهر برای خنثیکردن اثرات اوردوز مواد افیونی مانند هروئین، مورفین و فنتانیل استفاده میشود. - نالوکسان چگونه به فردی که دچار اوردوز شده است، کمک میکند؟
این دارو با جلوگیری از اتصال مواد افیونی به گیرندههای مغز، اثرات کشنده اوردوز مانند کاهش شدید یا توقف تنفس را بهسرعت معکوس میکند. - آیا اثر نالوکسان دائمی است و پس از مصرف آن چه باید کرد؟
خیر، اثر آن موقتی (حدود ۳۰ تا ۹۰ دقیقه) است؛ بنابراین، پس از تزریق نالوکسان، فرد حتماً باید بلافاصله تحت مراقبتهای پزشکی قرار گیرد تا از بازگشت به اوردوز جلوگیری شود.
